Тэма 10. СРОДКІ МАЎЛЕНЧАЙ КАМУНІКАЦЫІ

 

У 60-я гг. мінулага стагоддзя вядомы канадскі сацыёлаг і культуролаг Херберт Маршал Маклюэн (1911–1980) заўважыў, што “грамадскае жыццё залежыць у большай меры ад характару сродкаў, пры дапамозе якіх людзі падтрымліваюць паміж сабой сувязь, чым ад зместу іх паведамлення” [34, с. 31]. Сапраўды, дасягненні навукі і тэхнікі, якія ствараюць умовы зносін або мяняюць спосабы вытворчасці, трансляцыі, захоўвання і выкарыстання інфармацыі, аказваюць найбольшы ўплыў на чалавечае мысленне. Найбольш значнымі з іх лічацца пераходы ад вуснай культуры да літарнай і ад літарнай – да лічбавай.

Якасныя скачкі ў змене тэхнічных спосабаў вытворчасці і перадачы інфармацыі, сацыяльных умоў яе распаўсюджвання і спажывання навукоўцы называюць камунікацыйнымі рэвалюцыямі. Гісторыя сацыяльнай камунікацыі налічвае чатыры камунікацыйныя рэвалюцыі, кожная з якіх звязана са з’яўленнем новых сродкаў зносін, якія задавальнялі самыя надзённыя патрэбы свайго часу.

Першая камунікатыўная рэвалюцыя спыніла панаванне невербальнай камунікацыі, характэрнае для першабытнага грамадства. На змену міміцы, жэстам і рытуальным танцам прыйшло маўленне – працэс гаварэння, выражаны ў гукавой форме. Арганізаванае па законах мовы,  маўленне дазволіла выкарыстоўваць  яе сродкі для выражэння пэўнага сэнсу, г. зн. рэалізаваць думку ў слове.

З’яўленне мовы стала адным з найважнейшых этапаў станаўлення чалавека як разумнай істоты. Слоўнікавы запас, які павялічваўся, даваў прастору для ўдасканалення мазгавой дзейнасці: у моўных знаках замацоўваліся разумовыя адзінкі (паняцці) і цэлыя структуры (меркаванні, высновы). У той жа час інфармацыя, якая назапашваецца ў мове і яе прадуктах (тэкстах), непасрэдна дапамагала чалавеку прыстасоўвацца да зменлівых умоў навакольнага асяроддзя; хомо сапіенс атрымліваў дадатковы шанец выжыць [30, с. 12].

Аднак для замацавання вопыту, назапашанага продкамі, старажытным людзям патрабавалася больш дасканалая тэхналогія захавання інфармацыі, чым памяць асобнага чалавека. Пісьмо дазволіла пераадолець няўстойлівасць вусных прадуктаў у часе.

Першапачаткова яго функцыю выконвалі разнастайныя прадметы і з’явы прыроды (камяні, збожжа, плады, кветкі, засечкі на дрэвах, сляды жывёл, паляўнічыя знакі і інш.), якім камуніканты (як правіла, жрацы) надавалі ўмоўнае значэнне. Напрыклад, сухая галінка паведамляла пра смерць правадыра, страла – аб запрашэнні на паляванне або аб’яўленні вайны. Яркімі прыкладамі такога прадметнага пісьма з’яўляюцца вампум іракезаў і кіпу інкаў і мая. Адпраўляючы ганцоў, іракезы выкарыстоўвалі паясы або посахі з прымацаванымі або нанізанымі на іх ракавінамі і каралямі, колеру якіх  надавалі пэўнае значэнне. Так, белы азначаў мір і здароўе, чорны – смерць правадыра, а чырвоны – пачатак вайны. Старажытныя інкі і мая карысталіся палачкамі з навязанымі на іх рознакаляровымі шнуркамі з вузельчыкамі. Характар спляцення такіх вузлоў, іх форма і ўзровень размяшчэння мелі сімвалічныя значэнні.

Аднак магчымасці падобных носьбітаў інфармацыі былі моцна абмежаваныя: з іх дапамогай можна было перадаваць толькі вельмі простыя паведамленні (указанні, сігналы бедстваў і інш.). Таму каля 5 тыс. гадоў таму на змену прадметнаму пісьму прыйшло накрэслівальнае. Яно перадавала маўленне, якое гучыць, пры дапамозе графічных знакаў. Навуцы вядомыя тры тыпы накрэслівальнага пісьма: піктаграфія (пісьмо малюнкамі), ідэаграфія (пісьмо паняццямі) і фанаграфія (літарна-гукавое пісьмо).

Піктаграфія (ад лац. pictus ‘пісаны фарбамі’, грэч. grapho ‘пішу’) узнікла ў IV тысячагоддзі да н. э. Яе знакі – піктаграмы – выяўлялі прадметы і з’явы рэчаіснасці: жывых істот (людзей, жывёл), рэчы (вясло, лодка, зброя), жыццёвыя сітуацыі (паездка, паляванне, вайна, праца). У сувязі з тым, што піктаграмы перадавалі толькі асноўную ідэю выказвання, у іх не было выразнага значэння. Яны не належалі да канкрэтных часцін мовы і адпавядалі не толькі словам, але і больш буйным адзінкам мовы (словазлучэнням,  сказам, тэкстам).

Напрыклад, знак сонца мог пазначаць сонца, дзень або на наступны дзень, заўтра. Знак птушкі – птушка або палёт.

Незвязанасць піктаграфіі з формамі мовы, навучаннем чытанню і пісьму рабіла яе зручнай для зносін рознамоўных плямёнаў, але абцяжарвала графічную перадачу адцягненых паняццяў, патрэба ў якой усё больш узрастала з развіццём у людзей абстрактнага мыслення. Гэтую задачу вырашыла ідэаграфія (ад грэч. idea ‘ідэя’ і grapho ‘пішу’), знакі якой перадавалі не словы ў іх граматычным і фанетычным афармленні, а значэнні, якія за імі стаяць.

Спачатку гэтую функцыю выконвалі  ідэаграмы-малюнкі, якія маглі перадаваць тое, што намалявана (наглядны змест, прамое значэнне), або спадарожную з’яву (адцягнены змест, пераноснае значэнне). Напрыклад, малюнак вока мог азначаць вока або зоркасць, пільнасць. Патрэба ў паскарэнні  пісьма і перадачы больш доўгіх і складаных тэкстаў абумовіла схематызацыю малюнкаў. У выніку ўзніклі ўмоўныя значкі-іерогліфы (ад грэч. hieroglyphoi ‘святыя пісьмёны’). Для таго, каб чытаць і пісаць іерогліфы, жрацам, якія авалодвалі гэтым “таемным” веданнем на працягу ўсяго жыцця, трэба было ведаць вельмі вялікую колькасць знакаў.

Аднак у сувязі з развіццём гандлю, і з усталяваннем дзяржаўнасці колькасць людзей, якім было неабходна карыстацца пісьмом, значна ўзрасла. Гэта абумовіла неабходнасць спрасціць спосаб пісьма. Найбольш эфектыўна гэтую задачу вырашала фанаграфія (ад грэч. phone ‘гучанне’ і grapho ‘пішу’), якая перадавала гучанне чалавечага маўлення. Гэта дазваляла абмежаваць колькасць выкарыстаных знакаў і стварыць зручны для запамінання алфавіт.

Самыя старажытныя алфавіты як эквівалентныя сістэмы паміж графічнымі знакамі (літарамі) і адпаведнымі ім гукамі, – гэта алфавіты, выяўленыя ў Сірыі (1450 г. да н. э.), кансанантнае (якое складаецца толькі з зычных) пісьмо семіцкіх моў, фінікійскі алфавіт (каля 1300 г. да н. э.) і грэчаскі кансанантна-вакалічны алфавіт, 24 літары якога ўтрымлівалі і галосныя, і зычныя гукі. Ад грэчаскага пісьма вядуць паходжанне ўсе сістэмы пісьма еўрапейскіх народаў.

Другая камунікацыйная рэвалюцыя пачалася з вынаходніцтва нямецкім ювелірам Іаганам Гутэнбергам (паміж 1397 і 1400–1468 гг.) тэхнікі рухомага шрыфта. У сваёй майстэрні Гутэнберг вырабляў з металу рухомыя пукатыя літары, выразаныя ў люстраным адлюстраванні, набіраў з іх радкі і з дапамогай спецыяльнага прэса адбіваў тэкст на паперы. Біблія, надрукаваная на яго станку ў 1456 г., адзначыла пераход ад вуснай культуры да кніжнай. Людзі атрымалі магчымасць масава вырабляць і перадаваць інфармацыю ў кампактнай, якая захоўваецца доўгі час, і агульнадаступнай для далейшага выкарыстання форме.

Трэцяя камунікацыйная рэвалюцыя звязана з актыўным развіццём друкаваных і электронных сродкаў масавай інфармацыі. Найбольш раннім з іх з’яўляецца прэса (ад лац. pressāre ‘ціснуць, выціскаць’) – сукупнасць масавых перыядычных друкаваных і электронных выданняў, прызначаных для масавага чытача, – якая зарадзілася ў XVII ст. Ужо да пачатку Першай сусветнай вайны перыядычныя выданні (газеты, часопісы і інш.) сталі неад’емнай часткай грамадскага жыцця многіх краін. Дзякуючы прэсе звесткі аб навакольным свеце і падзеях, якія адбываюцца, у хуткім часе паступалі да шырокай аўдыторыі, якую ў шмат разоў павялічылі электронныя формы трансляцыі – радыйнае і тэлевізійнае вяшчанне.

Гукавое вяшчанне – радыё – было б немагчымае без вынаходніцтва тэлеграфа, створанага амерыканскім вынаходнікам і мастаком Самуэлем Фінлі Брызам Морзэ (1791–1872) у 1835 г. На мяжы XIX–XX стст. бяздротавыя тэлеграфныя паведамленні азбукі Морзэ, якой карысталіся маракі, атрымалі далейшае развіццё. У 1895 г. у Пецярбургу інжынер Аляксандр Сцяпанавіч Папоў (1859–1905) ажыццявіў першы сеанс бяздротавай радыёсувязі. Да гэтага моманту абмен звесткамі паміж людзьмі насіў лакальны характар. Магчымасць перадаваць на адлегласці гаворку і музыку стала сенсацыйным адкрыццём, якое абумовілі бурнае развіццё сістэматычнага радыёвяшчання па ўсім свеце. У 1920 г. яно з’явілася ў ЗША, у 1922 г. – у Англіі, Францыі і Расіі, а ў 1923 г. – у Германіі. Да 1925 г. у свеце вяшчала каля 600 радыёстанцый. Неўзабаве радыё пачало актыўна трансліраваць навіны, рэкламу, забаўляльныя і навучальныя праграмы, мыльныя оперы і віктарыны.

Наступнай тэхналагічнай вынаходкай, якая істотна змяніла спосаб абмену звесткамі паміж людзьмі і дзяржавамі, стала тэлебачанне (ТБ), якое перадавала малюнак і гук з дапамогай радыёчастотных і электрамагнітных хваль або па электрычным кабелі. Тэрмін “тэлебачанне” быў уведзены ў навуковы ўжытак нашым суайчыннікам – ваенным інжынерам Канстанцінам Дзмітрыевічам Перскім (1854–1906) у канцы XIX ст. Аднак навуковая тэорыя перадачы малюнка на вялікай адлегласці была распрацавана некалькі пазней, у 1907 г., фізікам, інжынерам і педагогам Барысам Львовічам Розінгам (1869–1933). Ён ажыццявіў сваю ідэю ў 1911 г., а пяццю гадамі пазней яго таленавіты вучань Уладзімір Кузьміч Зворыкін (1888–1982) стварыў электронна-прамянёвую трубку (кінескоп) – вынаходніцтва, якое дазволіла пачаць масавую прамысловую вытворчасць тэлевізараў.

Новы аўдыявізуальны сродак перадачы інфармацыі атрымліваў усё большае распаўсюджванне, пастаянна ўдасканальваўся і станавіўся больш даступным. Чорна-белае тэлебачанне пачало рэгулярна вяшчаць у Германіі ў 1935 г. Брытанская шырокавяшчальная карпарацыя (Бі-Бі-Сі) была створана ўсяго праз год, а нацыянальная радыё- і тэлевяшчальная кампанія ЗША (Эн-бі-сі) – у 1939 г. Са з’яўленнем каляровага малюнка тэлебачанне стала папулярнейшым за кіно і радыё. Прамыя трансатлантычныя перадачы і спадарожнікавыя трансляцыі, якія ахапілі ўвесь свет, дазволілі мільёнам людзей па ўсім свеце аператыўна атрымліваць навіны з любой кропкі зямнога шара на любой мове. У выніку ўзнікла складаная сістэма міжнародных сувязей у галіне інфармацыі, якая аказвае вялікі і шматстайны ўплыў на лёсы чалавецтва.

Чацвёртую камунікацыйную рэвалюцыю здзейснілі электронная вылічальная машына (ЭВМ), вынайдзеная ў сярэдзіне 40-х гадоў XX ст., персанальны камп’ютар, створаны заснавальнікам фірмы Apple Стывам Джобсам у 1981 г., і сусветная сетка Інтэрнэт (Internet – скарачэнне ад Interconnected Network “Злучаныя сеткі”), распрацоўка канцэпцыі якой адбылася ў 1973 г.

У адрозненне ад класічных масмедыя інтэрнэт з’яўляецца лічбавым, інтэрактыўным сродкам зносін. Калі тэлебачанне, радыё і тэлефон дасягаюць стабільнасці дзякуючы ўнутранаму схематызму, а інтэрактыўныя медыя знаходзяць стабільнасць дзякуючы зваротнай сувязі, масмедыя робяць магчымай сусветную камунікацыю шляхам пашырэння вяшчання, інтэрнэт робіць магчымай сусветную камунікацыю, звязваючы асобныя светы ў сетку.

Выкарыстанне камп’ютараў у сетках – сеткавы камп’ютынг – дазволіла забяспечыць адрасаванне тысяч прафесійных і непрафесійных абанентаў адначасова, падаўшы ім лёгкі доступ да вялікіх размеркавальных баз дадзеных. Сетка становіцца шматфункцыянальным глабальным сховішчам сусветных інфармацыйных рэсурсаў, агульнадаступным сродкам масавай камунікацыі, пляцоўкай эканамічных, палітычных і адміністрацыйных аперацый, сродкам сацыялізацыі, месцам правядзення вольнага часу і рэлігійных дзеянняў. Сеткавы камп’ютынг – магутны сродак інфармацыйнага аб’яднання краін і народаў, перадумова іх эканамічнай і палітычнай інтэграцыі і варожасці [34, с. 120].